Yıldız Günlüğü · Gelenek

Rûznâme Nedir? Osmanlı'da Uğurlu ve Uğursuz Günler, Eşref Saat ve Ay'ın 28 Konağı

Osmanlı'da bir yolculuğa çıkmadan, bir nikâh kıymadan, hatta saçını kestirmeden önce bakılan bir kitap vardı: rûznâme. Ayın her günü için ne yapılacağını, neden kaçınılacağını ve o gün doğanın nasıl biri olacağını yazan bu metinler, Babil'den Osmanlı sarayına uzanan binlerce yıllık bir geleneğin parçasıdır. Bu yazıda rûznâmenin ne olduğunu, uğurlu ve uğursuz günlerin nasıl belirlendiğini, eşref saatin nasıl hesaplandığını ve Ay'ın 28 konağını anlatıyoruz; bugünün rûznâme gününü ve gezegen saatlerini de canlı olarak görebilirsin.

Rûznâme Nedir?

Bugün telefonumuzdaki takvim bize yalnızca tarihi söyler. Osmanlı'da bir takvim ise çok daha fazlasını anlatırdı: o günün hangi kandile, hangi bayrama yakın olduğunu, Ay'ın hangi evrede ve hangi burçta bulunduğunu, hatta o gün yeni elbise giymenin, hamama gitmenin ya da yola çıkmanın uygun olup olmadığını. İşte rûznâme, bu bilgilerin hepsini taşıyan metinlerin ortak adıdır.

Kelimenin ilk anlamı doğrudan takvimdir. Osmanlı sarayında her yıl müneccimbaşı tarafından hazırlanan ve padişaha sunulan yıllık takvimlere rûznâme denirdi. Bu takvimlerde hicri ve Rumi tarihler, Ay'ın evreleri, güneş ve ay tutulmaları, mevsim başlangıçları ve önemli günler yer alırdı.

İkinci anlamı ise bu yazının asıl konusudur: günlerin hükümlerini anlatan metinler. Bu metinler ayın her gününü tek tek ele alır, o günü uğurlu (sa'd) ya da uğursuz (nahs) sayar, o güne bir olay bağlar ve yapılacak işleri sıralar. Kimi rûznâmeler hicri ayın 30 gününe, kimileri haftanın yedi gününe, kimileri de Güneş yılının aylarına göre yazılmıştır. Halk arasında çok sevilen bu metinler defalarca kopyalanmış, mecmualara ve cönklere yazılmıştır.

Rûznâmelere yakın başka metin türleri de vardır. Yıldıznâme, kişinin adındaki harflerin sayı değerinden yola çıkarak yıldızını bulmaya çalışan metinlerdir. Saatnâme, günün saatlerinin gezegenlere göre hükmünü anlatır. İhtiyârât ise bir işe başlamak için en uygun vakti seçme bilgisidir. Rûznâme bunların hepsiyle iç içe geçmiş, ama en sade ve en yaygın olanıdır.

Rûznâme Türleri

Rûznâmeleri, günleri neye göre saydıklarına göre birkaç gruba ayırmak mümkündür:

• Ay günlerine göre rûznâmeler: Hicri ayın 1. gününden 30. gününe kadar her günün hükmünü verir. En yaygın türdür; “eyyâm-ı kamer” ya da “havâss-ı eyyâm” (günlerin özellikleri) gibi adlarla da anılır. Hicri doğum günü aracımızda kullandığımız metin bu türdendir.
• Haftanın günlerine göre rûznâmeler: Pazar'dan Cumartesi'ye her günün hükmünü verir. Her gün bir gezegene bağlandığı için bu metinler çoğu zaman gezegen saatleriyle birlikte yazılır.
• Ayların günlerine göre rûznâmeler: Rumi ya da Süryani aylarının belirli günlerini uğurlu veya uğursuz sayar. Halk takvimlerindeki kocakarı soğukları, cemreler ve fırtına günleri bu geleneğin yakın akrabasıdır.
• Yıl başına göre fal metinleri: Yılın ilk gününün, örneğin Nevruz'un ya da 1 Muharrem'in haftanın hangi gününe denk geldiğine bakarak bütün yıl için tahminde bulunur.
• Yıllık saray takvimleri: Müneccimbaşının her yıl hazırladığı, hem astronomik bilgileri hem de günlerin hükümlerini içeren takvimler.

Aynı kökten gelen bir kelime Osmanlı bürokrasisinde bambaşka bir anlam kazanmıştır: rûznâmçe, maliyede günlük gelir ve giderlerin kaydedildiği defterdir. Bu defterleri tutan büroya Rûznâmçe Kalemi denirdi. İki kelimenin ortak noktası, ikisinin de “günü gününe” tutulan bir kayıt olmasıdır.

Halk Takviminde Günler: Hızır, Kasım ve Fırtınalar

Ayların günlerine göre yazılmış rûznâmelerin en canlı mirası, Anadolu'nun halk takvimidir. Bu takvim Güneş yılına, özellikle de Osmanlı'nın kullandığı Rumi takvime dayanır ve yılı iki büyük mevsime ayırır: Hızır günleri ve Kasım günleri. Rumi takvimle 23 Nisan'a, bugünkü takvimle 6 Mayıs'a denk gelen Hızır günü yazın, Rumi 26 Ekim'e, bugünkü takvimle 8 Kasım'a denk gelen Kasım günü ise kışın başlangıcıdır. Hıdrellez kutlamaları bu yaz yarısının açılışıdır.

Bu iki büyük yarının içinde, tıpkı rûznâmelerde olduğu gibi, belirli günlere özel anlamlar yüklenmiştir. Kışın en sert kırk günü erbain, onu izleyen elli gün hamsin diye anılır. Şubat ayında havaya, suya ve toprağa birer hafta arayla düşen üç cemre, baharın yaklaştığını haber verir. Mart ayındaki kocakarı soğukları, baharın ortasında beklenmedik biçimde geri dönen kısa ama sert soğuklardır.

Karadeniz ve Marmara denizcileri için yılın belirli günlerine bağlanmış fırtınalar da bu takvimin parçasıdır. Balıkçılar ve gemiciler, “karakış fırtınası”, “kozkavuran fırtınası”, “çaylak fırtınası” gibi adlarla anılan bu fırtınaların hangi günlerde geleceğini kuşaktan kuşağa aktarmış, denize açılacakları günü bu bilgilere göre seçmiştir. Bu bilgilerin bir kısmı yüzyılların gözlemine dayanan gerçek hava örüntüleridir; bir kısmı ise rûznâme geleneğinin günlere anlam yükleme alışkanlığının devamıdır.

Rûznâmeler ile halk takvimi arasındaki fark, dayandıkları gök cisimlerindedir: rûznâmeler çoğunlukla Ay'ın günlerini, halk takvimi ise Güneş yılının günlerini sayar. Ama ikisinin de amacı aynıdır: belirsiz bir geleceğin içinde günlere bir düzen, işlere bir zaman, insana bir dayanak vermek.

Sa'd ve Nahs: Uğurlu ve Uğursuz

Rûznâmelerin bütün dili iki kelime üzerine kuruludur: sa'd ve nahs. Sa'd Arapçada uğur, talih, mutluluk demektir; Türkçedeki “saadet” kelimesi de aynı köktendir. Nahs ise uğursuzluk, talihsizlik, kötü talih anlamına gelir.

Bu iki kavram önce gezegenler için kullanılmıştır. Klasik astrolojide Jüpiter “büyük uğur” (sa'd-ı ekber), Venüs “küçük uğur” (sa'd-ı asgar) sayılırdı; ikisine birlikte “sa'deyn”, yani iki uğurlu denirdi. Satürn “büyük uğursuz” (nahs-ı ekber), Mars ise “küçük uğursuz” (nahs-ı asgar) kabul edilir, ikisine birlikte “nahseyn” denirdi. Güneş, Merkür ve Ay ise duruma göre bir yana ya da öbürüne yaklaşan, karma gezegenlerdi. “Kırân-ı sa'deyn”, yani iki uğurlu gezegenin kavuşumu, Osmanlı edebiyatında mutlu bir buluşmayı anlatan bir deyim hâline gelmiştir.

Rûznâmeler bu kavramları gezegenlerden günlere taşır. Ay günlerine göre yazılmış rûznâmelerde en yaygın nahs günler listesi şudur: hicri ayın 3, 5, 13, 16, 21, 24 ve 25. günleri. Bu yedi güne “eyyâm-ı nahisât”, yani uğursuz günler denir. Kalan günler (1, 2, 4, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 14, 15, 17, 18, 19, 20, 22, 26, 27, 28, 29) uğurlu sayılır; bazı günler ise hem uğurlu hem uyarılı olarak anlatılır.

Bir günün nahs sayılmasının nedeni çoğu zaman o güne bağlanan bir felaket anlatısıdır: Kâbil'in Hâbil'i öldürdüğü gün, Firavun'un doğduğu gün, Nuh kavminin helak olduğu gün gibi. Sa'd günler ise peygamberlerin doğumlarına, duaların kabul edildiği anlara, kurtuluş anlatılarına bağlanır. Böylece rûznâme, takvimi bir tür kutsal tarih anlatısıyla örer: her ay, bu olayların yankısıyla yeniden yaşanır.

Uğurlu Gün Geleneğinin Kökleri

Günleri uğurlu ve uğursuz diye ayırmak, insanlığın en eski takvim alışkanlıklarından biridir. Rûznâmeler bu uzun zincirin Osmanlı'daki halkasıdır.

Babil'in “gün kitapları”

Mezopotamya'da “hemeroloji” denilen metinler, ayın her günü için yapılacak ve yapılmayacak işleri sıralardı. Bu metinlerde kralın, rahiplerin ve halkın belirli günlerde et yememesi, yolculuğa çıkmaması ya da dava açmaması öğütlenirdi. Bazı Babil metinlerinde ayın 7, 14, 19, 21 ve 28. günleri özellikle dikkat gerektiren, kısıtlamalı günler olarak geçer. Ayın günlerine göre yazılmış bu listeler, rûznâmelerin en eski atalarından sayılır.

Mısır'ın Kahire Takvimi

Eski Mısır'dan kalan ve bugün Kahire'de korunan bir papirüs, yılın her gününü “iyi” ya da “kötü” diye işaretler; bazı günler sabah, öğle ve akşam olarak üçe bölünür ve her parça ayrı ayrı değerlendirilir. Tıpkı rûznâmelerde olduğu gibi, bir günün kötü sayılmasının nedeni çoğu zaman o güne bağlanan bir mitolojik olaydır: tanrılar arasında bir savaş, bir öfke ya da bir ölüm. Bazı araştırmacılar, bu takvimdeki iyi günlerin dağılımında, parlaklığı düzenli olarak değişen Algol yıldızının ritmine uyan bir döngü bulduklarını öne sürmüştür.

Yunan şair Hesiodos ve “ayın günleri”

Milattan önce 8. ve 7. yüzyıllarda yaşamış Yunan şair Hesiodos, İşler ve Günler adlı eserinin son bölümünü tamamen ayın günlerine ayırır. Hangi gün ekin ekileceğini, hangi gün koyun kırkılacağını, hangi gün evlenileceğini anlatır. Rûznâmeyle şaşırtıcı benzerlikler vardır: Hesiodos ayın beşinci günlerini “çetin ve korkunç” sayar ve onlardan sakınılmasını ister; rûznâmede de 5. gün nahs günlerdendir. Hesiodos ayın yedinci gününü Apollon'un doğduğu “kutsal gün” olarak anar; rûznâme de 7. günü dua günü olarak niteler.

Ortaçağ Avrupası'nın “Mısır günleri”

Ortaçağ Avrupası'nda her ay iki gün olmak üzere yılda yirmi dört gün uğursuz sayılır ve bunlara Latince “dies Aegyptiaci”, yani “Mısır günleri” denirdi. Bu günlerde yolculuğa çıkılmaması, yeni işe başlanmaması ve özellikle kan aldırılmaması öğütlenirdi. Rûznâmelerde de en sık geçen öğütlerden biri, belirli günlerde kan aldırmaktan, yani hacamattan kaçınmaktır. Aynı öğüdün Avrupa manastırlarında ve Osmanlı mecmualarında yan yana yaşaması, bu geleneklerin ortak köklerden beslendiğini gösterir.

İran ve Arap gelenekleri

İslam dünyasındaki rûznâmeler, Sâsânî İran'ının gün geleneklerinden ve Arapların yıldızlara dayanan hava takviminden de beslenmiştir. Eski İran takviminde ayın her gününün bir adı ve bir koruyucusu vardı; Araplar ise yıldızların doğuşu ve batışıyla yağmuru ve mevsimleri tahmin eden envâ bilgisine sahipti. Bu iki gelenek, Yunan astrolojisiyle birleşerek İslam dünyasında zengin bir ihtiyârât ve rûznâme literatürü doğurdu.

İslam Dünyasında Uğurlu Gün İnancı ve Eleştirisi

Rûznâmelerdeki “nahs gün” kavramı Kur'an'da geçen bir ifadeye dayanır. Fussilet sûresinin 16. âyetinde, Âd kavmine gönderilen dondurucu fırtınanın “uğursuz günlerde” (fî eyyâmin nahisât) estiği anlatılır; Kamer sûresinin 19. âyetinde de aynı olay “sürekli uğursuz bir gün” (fî yevmi nahsin müstemir) olarak geçer. Rûznâme yazarları bu ifadeleri alıp ayın belirli günlerine yerleştirmiş ve “eyyâm-ı nahisât” kavramını bir günler listesine dönüştürmüştür.

Ancak bu yorum İslam âlimleri arasında hiçbir zaman genel kabul görmedi. Pek çok âlim, âyetlerdeki uğursuzluğun belirli bir kavmin başına gelen belirli bir olayla ilgili olduğunu, takvimdeki günlerin kendiliğinden uğurlu ya da uğursuz olmadığını vurguladı. Hz. Peygamber'den nakledilen ve “Hastalık bulaşması (kendiliğinden) yoktur, uğursuzluk inancı yoktur, baykuşta uğursuzluk yoktur, Safer'de de uğursuzluk yoktur” anlamına gelen hadis, bu eleştirilerin en güçlü dayanağı oldu. Halk arasında Safer ayının uğursuz sayılmasına karşı söylenen bu söz, rûznâme kültürüne de bir cevaptır.

Bu iki tutum Osmanlı'da yan yana yaşadı: sarayda müneccimbaşının hesapladığı eşref saatler ve mecmualarda kopyalanan rûznâmeler, âlimlerin bu konudaki tartışmalarıyla birlikte var oldu. Rûznâmeler de kendi sınırlarını bilerek yazılmıştır: incelediğimiz metin her günün sonunu “gaybı Allah bilür”, yani “bilinmeyeni Allah bilir” diyerek kapatır.

Hicri Aylar ve Halk İnançları

Rûznâmeler ayın günleriyle ilgilenir; ama halk arasında hicri ayların kendilerine de anlamlar yüklenmiştir. Bu inançların bir kısmı dinî günlerden, bir kısmı ise İslam öncesine uzanan eski geleneklerden gelir.

Muharrem, hicri yılın ilk ayıdır ve adı “dokunulmaz, haram kılınmış” anlamına gelir; eski Arap geleneğinde savaşın yasak olduğu dört aydan biridir. Bu ayın onuncu günü olan Aşure, Anadolu'da kazanlarla pişirilen ve komşulara dağıtılan aşure tatlısıyla anılır.

Safer, halk arasında yüzyıllar boyunca uğursuz sayılmış bir aydır. Özellikle Safer'in son çarşambası, “Âhir Çarşamba” adıyla anılır; halk arasında o gün yeryüzüne çok sayıda belanın indiğine inanılır, belalardan korunmak için dualar okunur ve sadaka verilir. Rûznâmelerin nahs günleri gibi, Safer inancı da âlimlerin eleştirdiği halk inançlarındandır; daha önce andığımız “Safer'de uğursuzluk yoktur” anlamındaki hadis, tam da bu inanca bir cevap olarak nakledilmiştir. Safer ayı sona erdiğinde “Safer'den kurtulduk” anlamında sevinilir, Rebîülevvel ayı bu yüzden “ay başı mübarek olsun” dilekleriyle karşılanırdı.

Rebîülevvel, Mevlid Kandili'nin bulunduğu aydır; adı “ilk bahar” demektir. Receb, Şâban ve Ramazan birlikte “Üç Aylar” olarak anılır; Regaib, Miraç ve Berat kandilleri bu aylardadır ve Ramazan'ın son on gecesinden biri Kadir Gecesi'dir. Şevvâl Ramazan Bayramı'yla, Zilhicce hac ve Kurban Bayramı'yla açılır.

Bu ayların hepsi, Ay'ın yeni hilaliyle başlar. Osmanlı'da Ramazan ve bayram hilallerini gözlemek için yüksek tepelere ve minarelere çıkılır, hilali görenlerin tanıklığı kadıya bildirilir, ayın başladığı top atışlarıyla duyurulurdu. Hilalin görülüp görülmemesi, bütün bir şehrin ertesi gün oruç tutup tutmayacağını belirlerdi.

Bir Rûznâme Günü Nasıl Yazılır?

Ay günlerine göre yazılmış rûznâmelerde her gün aşağı yukarı aynı düzenle anlatılır. Sultan Mahmud'a nispet edilen ve “Hazâ Kitâb-ı Sultân Mahmûd” başlığını taşıyan, yedi varaklık düzyazı bir rûznâme nüshası bu düzeni çok açık biçimde gösterir. Bu nüshadaki bir gün beş parçadan oluşur:

1. Günün olayı: O güne bağlanan kutsal ya da tarihî bir olay. Örneğin 1. gün Âdem'in yaratıldığı, 2. gün Havva'nın yaratıldığı, 19. gün Lokman'ın doğduğu gün olarak anılır.
2. Yapılacak işler: Yolculuk, alışveriş, nikâh, ekin ekmek, yeni elbise giymek, büyüklerin huzuruna çıkmak gibi işlerin o gün uygun olup olmadığı.
3. Beden bakımı: Kan aldırmak, tıraş olmak, baş yıkamak, hamama gitmek, şifalı ot içmek gibi işler için öğütler.
4. Hastalık ve rüya: O gün hastalananın çabuk mu iyileşeceği, o gün görülen rüyanın kaç gün içinde çıkacağı.
5. Doğan çocuk: O gün doğan çocuğun nasıl biri olacağına dair bir söz. Örneğin 1. gün için “Oğlan doğsa zeyrek ve bahtlu ola.”, yani “zeki ve talihli olur”; 20. gün için yalnızca iki kelime: “şâ'ir ola”, yani “şair olur”.

Rûznâmelerde en sık geçen işler ne anlama geliyordu?

Rûznâmelerdeki öğütler bugün bize tuhaf gelebilir; ama her biri, dönemin gündelik hayatında çok önemli bir yere sahipti:

• Kan aldırmak (hacamat ve fasd): Eski tıpta vücuttaki “fazla kanı” almak, birçok hastalığın tedavisi ve korunma yolu sayılırdı. Hacamat, ciltte küçük çizikler açılıp kupa ile kan çekilmesidir; fasd ise damardan kan alınmasıdır. Hangi gün kan aldırılacağı, rûznâmelerin en çok önem verdiği konulardan biriydi.
• Hamam: Osmanlı şehir hayatının merkezinde hamam vardı. Rûznâmeler bazı günlerde hamamı talih açan, bazı günlerde ise sakıncalı bir iş olarak anar.
• Baş yıkamak, saç kestirmek, tıraş olmak: Beden temizliğine dair bu işler de belirli günlere bağlanırdı. Saç ve tırnak kesimine dair benzer inançlar dünyanın pek çok kültüründe görülür.
• Yeni elbise giymek ve elbise biçtirmek: Kumaş pahalı, elbise değerliydi. Yeni bir elbiseyi ilk kez giymek ya da terziye biçtirmek için uğurlu gün seçilirdi. Bayramlarda yeni elbise giyme geleneği de bu anlayışın bir parçasıdır.
• Ekin ekmek, bağ bahçe dikmek: Tarım toplumunda toprağa tohum atmak, bütün yılın bereketini belirleyen bir işti.
• Rüya: Rûznâmeler o gün görülen rüyanın “kaç günde çıkacağını” yazar. Rüya tabiri, Osmanlı'da tâbirnâme denilen ayrı bir metin türü oluşturacak kadar önemliydi.
• Hastalık: O gün hastalananın kaç günde iyileşeceği ya da hastalığın ne kadar korku vereceği, ilacın ve doktorun sınırlı olduğu bir dünyada en çok merak edilen sorulardan biriydi.
• Meşveret: Bir konuyu danışarak, birlikte karar vermek. Bazı günler özellikle danışmak için hayırlı sayılırdı.

Bu metinlerin dili sade ve günlük hayata dönüktür. Bir köylü için ekin ekmenin, bir tüccar için yola çıkmanın, bir anne için çocuğunun doğduğu günün ne anlama geldiğini anlatır. Rûznâmelerin bu kadar sevilmesinin nedeni de budur: büyük astroloji kitaplarının karmaşık hesaplarına gerek bırakmadan, herkesin kendi gününü okuyabileceği bir rehber sunarlar.

Bu nüshanın 29 gününün tamamını, doğum sözlerini kaynaktaki yazılışıyla ve Türkçeleriyle, eski kelimelerin anlamlarıyla birlikte hicri doğum günü sayfamızda okuyabilirsin.

Rûznâmenin Gizli Deseni: Ayın Üç Dönemi

Rûznâmenin 29 gününü yan yana dizdiğimizde, ilk bakışta fark edilmeyen bir desen ortaya çıkar. Hicri ayı üç döneme ayıralım: Ay'ın büyüdüğü ilk on gün, dolunayın çevresindeki ikinci on gün ve Ay'ın küçüldüğü son dokuz gün. Nahs günlerin ikisi (3 ve 5) ilk dönemde, ikisi (13 ve 16) ikinci dönemde, üçü (21, 24 ve 25) ise son dönemdedir. Yani yedi uğursuz günün neredeyse yarısı, Ay'ın ışığını kaybettiği son dokuz güne yığılmıştır.

Bu desen, Ay'ın büyümesini artış ve bereketle, küçülmesini ise azalma ve tükenişle ilişkilendiren çok eski bir anlayışla uyumludur. Pek çok kültürde ekin ekmek, yeni bir işe başlamak ya da bir şeyi büyütmek için Ay'ın büyüdüğü günler tercih edilmiştir. Rûznâme bu anlayışı açıkça dile getirmez; ama günlerin dağılımı, onu yazanların zihnindeki gökyüzünü ele verir.

Doğan çocuğa yazılan sözlerde de belirgin temalar vardır. “Kademi mübârek”, yani uğurlu ayak dileği 4, 12, 19, 23, 26 ve 29. günlerde, ayın her döneminde karşımıza çıkar. “Devletlü”, yani talihli ve saygın olma dileği 8, 15 ve 27. günlerde; bilgi ve akılla ilgili sözler (âlim, âkıl, müneccim, hıredmend) ise 10, 11, 14 ve 18. günlerde, Ay'ın en parlak olduğu dolunay çevresinde yoğunlaşır. Uzun ömür dileği 2, 19 ve 26. günlerde tekrar eder. Rûznâme, ayın her dönemine birkaç iyi dilek serpiştirerek hiçbir dönemi tamamen karanlık bırakmaz.

Bu desenler bize rûznâmelerin rastgele yazılmış listeler olmadığını gösterir. Onları yazanlar gökyüzünü izleyen, Ay'ın her hâlini bilen ve günlere anlam verirken bu bilgiyi kullanan insanlardı. Bir rûznâmeyi okurken aslında Ay'ın yüzyıllar önce nasıl okunduğunu da okuruz.

Bu Ayın Rûznâme Takvimi

Aşağıdaki takvim, içinde bulunduğumuz hicri ayın her gününü miladi tarihiyle birlikte gösterir ve rûznâmenin o güne yüklediği hâli renklerle işaretler. Bir güne dokunarak o günün hükmünü ve o gün doğan için yazılan sözü görebilirsin; oklarla önceki ve sonraki aylara geçebilirsin. Hicri günün bir önceki akşam gün batımında başladığını unutma.

Haftanın Günleri ve Gezegenler

Ay günlerinin yanında rûznâmelerin ikinci büyük ekseni haftanın günleridir. Antik dünyada çıplak gözle görülebilen yedi gök cismi, yani Güneş, Ay, Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn, “yedi gezegen” (seb'a-i seyyâre) olarak bilinirdi. Haftanın her günü bunlardan birine bağlanır: Pazar Güneş'in, Pazartesi Ay'ın, Salı Mars'ın, Çarşamba Merkür'ün, Perşembe Jüpiter'in, Cuma Venüs'ün, Cumartesi Satürn'ün günüdür.

Bu sıralama ilk bakışta rastgele görünür; oysa arkasında zarif bir hesap vardır. Eski gökbilimciler gezegenleri gökyüzündeki hızlarına göre en yavaştan en hızlıya şöyle dizerdi: Satürn, Jüpiter, Mars, Güneş, Venüs, Merkür, Ay. Bu diziye “Keldani sırası” denir. Günün 24 saatinin her biri sırayla bu gezegenlere verilir. 24 saat, yedi gezegenlik diziyi üç tam tur ve üç adım ilerletir; böylece her günün ilk saati, bir önceki günün ilk saatinden üç adım ötedeki gezegene düşer. Cumartesi'nin ilk saati Satürn'ünse, Pazar'ın ilk saati üç adım ötedeki Güneş'e, Pazartesi'ninki Ay'a düşer. Haftanın sırası bu yedi köşeli yıldızdan doğar:

Avrupa dillerinin çoğunda günlerin adları hâlâ bu gezegenleri taşır: İngilizcede Saturday Satürn'ün, Sunday Güneş'in, Monday Ay'ın günüdür; Fransızcada mardi Mars'ın, mercredi Merkür'ün, jeudi Jüpiter'in, vendredi Venüs'ün günüdür. Türkçe gün adları ise bu geleneği taşımaz; adlarını pazardan, Farsçadaki sıra sayılarından ve cuma namazından alır. Osmanlı rûznâmeleri bu yüzden günlerin gezegenlerini ayrıca yazmak zorundaydı.

Haftanın günlerine dair inançlar

Haftanın günleri de Anadolu'da kendi hâlleriyle anılır. Cuma, Müslümanların toplanma ve namaz günü olarak haftanın en mübarek günü sayılır. Pazartesi ve Perşembe, Hz. Peygamber'in oruç tuttuğu günler olarak hayırlı kabul edilir; onun yolculuğa çıkmak için Perşembe gününü sevdiği de nakledilir. Bu yüzden Anadolu'da yola çıkmak, düğün yapmak ya da yeni bir işe başlamak için çoğu zaman Perşembe ya da Pazartesi seçilir.

Salı günü ise halk arasında yeni bir işe başlamak için uygun görülmez; “Salı günü iş başlanmaz” sözü hâlâ duyulur. Rumlar arasında Salı'nın uğursuz sayılmasının nedeni, İstanbul'un 29 Mayıs 1453 Salı günü fethedilmesine bağlanır. Çarşamba da, özellikle Safer ayının son çarşambası nedeniyle bazı yörelerde çekinilen bir gündür. Bu inançların her biri, rûznâmelerin haftanın günlerine yüklediği hükümlerin bugüne ulaşan küçük kırıntılarıdır.

Gezegen Saatleri: Bugün Hangi Saat Kimin?

Saatnâme denilen metinler, haftanın günlerinden bir adım daha ileri gider ve günün her saatine bir gezegen verir. Burada kullanılan saatler bizim bildiğimiz 60 dakikalık eşit saatler değildir. Gündüz, gün doğumundan gün batımına kadar on iki eşit parçaya; gece de gün batımından ertesi gün doğumuna kadar on iki eşit parçaya bölünür. Bu yüzden yazın gündüz saatleri uzun, gece saatleri kısa; kışın ise tam tersidir. Bu saatlere “zamânî” ya da “mevsimî” saatler, bugünkü eşit saatlere ise “müstevî” saatler denirdi.

Günün ilk saati, gün doğumunda başlar ve o günün gezegenine aittir. Sonraki saatler Keldani sırasıyla devam eder. Örneğin Pazar günü gün doğumundan sonraki ilk saat Güneş'in, ikinci saat Venüs'ün, üçüncü saat Merkür'ün saatidir. Saatnâmeler her gezegen saatinin hangi işe uygun olduğunu anlatırdı: Jüpiter ve Venüs saatleri dilekler ve buluşmalar, Satürn saati ise ağır ve kalıcı işler için.

Aşağıda bugünün gezegen saatlerini, bulunduğun şehrin gün doğumu ve gün batımına göre görebilirsin. İçinde bulunduğumuz saat vurgulanır.

Doğduğun Günün ve Saatin Gezegeni

Aynı sistemle doğduğun günün ve doğduğun saatin hangi gezegene ait olduğunu da bulabilirsin. Gezegen günü gün doğumunda başladığı için, gece yarısından sonra ama gün doğmadan önce doğanlar bir önceki günün gecesine sayılır. Araç ayrıca doğum saatini Osmanlı'nın ezânî saatine de çevirir.

Ezânî Saat ve Muvakkithaneler

Osmanlı'da günü akşamla başlatan anlayış, gündelik saatlere de yansımıştı. Halkın kullandığı saat sisteminde güneşin battığı an saat 12 kabul edilirdi. Bu sisteme “ezânî” ya da “alaturka” saat denir. Gün batımından bir saat sonra saat 1, iki saat sonra saat 2 olurdu; gecenin ve gündüzün saatleri bu andan itibaren sayılırdı.

Gün batımı her gün birkaç dakika kaydığı için saatlerin de her akşam yeniden ayarlanması gerekirdi. Bu iş için büyük camilerin yanında muvakkithane denilen küçük binalar kurulmuştu. Muvakkithanelerde görevli muvakkitler, güneş saatleri, usturlaplar ve hesap cetvelleriyle namaz vakitlerini ve saat ayarını belirler; halk da saatlerini bu muvakkithanelerin önündeki büyük saatlere göre ayarlardı. İstanbul'da Beyazıt ve Eyüp Sultan gibi camilerin muvakkithaneleri bugün de ayaktadır.

Ezânî saat, rûznâmelerin akşamla başlayan günleriyle mükemmel bir uyum içindeydi. Bir kişi “Receb'in on beşinci gecesi, saat ikide doğdu” diye kaydedildiyse, bu hem hicri günün hem de doğum saatinin akşamdan sayıldığı anlamına gelir. Türkiye'de 1 Ocak 1926'dan itibaren miladi takvimle birlikte bugünkü saat sistemi resmen kabul edildi; ezânî saat ise uzun süre camilerde ve halk arasında yaşamaya devam etti.

Eşref Saat

Bugün “eşref saatine denk getirmek” deyimini, birinin en keyifli, en anlayışlı anını yakalamak anlamında kullanırız: “Patrondan izni eşref saatinde iste.” Bu deyim, Osmanlı sarayının çok ciddi bir uygulamasından gelir. Bir padişahın tahta çıkışı (cülûs), bir ordunun sefere çıkışı, sadrazama mühr-i hümâyûnun teslim edilmesi, bir geminin denize indirilmesi, bir caminin ya da sarayın temelinin atılması, padişah ailesinden birinin düğünü gibi işlerin vakti rastgele seçilmezdi.

Bu işlerden önce müneccimbaşı, gökyüzündeki gezegenlerin konumlarını hesaplayarak bir zâyiçe, yani gökyüzü haritası hazırlardı. Bu haritada Ay'ın ve gezegenlerin hangi burçta olduğu, hangi gezegenlerin uğurlu açılar yaptığı incelenir, en uygun an belirlenirdi. Müneccimbaşı bulduğu vakti sadrazama bildirir, sadrazam da bir telhis ile padişaha sunardı. Belirlenen dakikada top atılır, dualar okunur ve iş başlatılırdı.

Eşref saat yalnızca saraya özgü değildi. Halk arasında da yeni bir eve taşınmak, dükkân açmak ya da nikâh kıymak için uygun vakit aranır, mahallenin bilgili kişilerine danışılırdı. Kaynaklar Fatih Sultan Mehmed'in İstanbul seferine çıkışı için bile vakit gözetildiğini kaydeder.

Müneccimbaşı ve Saray Takvimi

Müneccimbaşı, Osmanlı sarayında yıldız bilimiyle uğraşan müneccimlerin başıydı. Görevleri yalnızca eşref saat belirlemekten ibaret değildi. Her yıl yeni yılın takvimini, yani rûznâmeyi hazırlar ve bunu Nevruz'da padişaha sunardı. Bu takvimler sadrazama, devlet büyüklerine ve saray mensuplarına da dağıtılırdı. Müneccimbaşı ayrıca Ramazan için imsakiyeleri düzenler, güneş ve ay tutulmalarını, kuyruklu yıldızları ve olağanüstü gök olaylarını izleyip yorumlardı.

Bu makamın en ünlü isimlerinden biri, 16. yüzyılda müneccimbaşı olan Takiyüddin'dir. Takiyüddin, III. Murad döneminde İstanbul'da Tophane sırtlarında bir rasathane kurdurdu. Rasathane 1577'de büyük bir kuyruklu yıldızı gözlemledi; ancak kısa bir süre sonra, 1580'de yıktırıldı. Bu kısa ömürlü rasathane, Osmanlı gökbilim tarihinin en parlak ve en hüzünlü sayfalarından biri olarak anılır.

Müneccimbaşılık yüzyıllar boyunca varlığını sürdürdü; 19. yüzyılda bile saray takvimleri müneccimbaşı tarafından hazırlanıyordu. Bu görev 1924'te kaldırıldı ve takvim ile vakit hesapları yeni kurumlara devredildi.

İhtiyârât: Vakit Seçme Bilgisi

Rûznâmelerin ve eşref saat hesaplarının arkasında ihtiyârât denilen bir bilgi dalı vardır. İhtiyâr Arapçada “seçmek” demektir; ihtiyârât ise bir işe başlamak için en uygun vakti seçme bilgisidir. Bu alanın en tanınmış eserlerinden biri, 13. yüzyılda Merâga Rasathanesi'ni kuran büyük âlim Nasîrüddin Tûsî'nin ihtiyârâta dair kitabıdır. Bu eser Osmanlı'da birçok kez Türkçeye çevrilmiş ve çok okunmuştur.

Bu tercümelerde vakit seçiminin temeli Ay'dır. Ay'ın gökyüzündeki hızlı hareketi şöyle anlatılır: “Kamer ayda on iki burcu devreder, her burcda iki buçuk gün durur.” Yani Ay bir ayda on iki burcu dolaşır ve her burçta yaklaşık iki buçuk gün kalır. Daha ince bir hesap için ise Ay'ın konakları kullanılır: “menâzil-i Kamer … yigirmi sekiz menzilin günde biri hükmeder”, yani Ay'ın 28 konağından her gün biri hüküm sürer.

İhtiyârât kitaplarında her konak ve her burç için uygun işler sıralanır: Ay şu konaktayken yeni elbise giymek, bu konaktayken yolculuğa çıkmak, öbüründe ev yapmak ya da ilaç içmek uygundur. Ay'ın uğurlu gezegenlerle iyi açılar yapması, uğursuz gezegenlerden uzak durması ve “yanmış” (Güneş'e çok yakın) olmaması da aranırdı. Rûznâmeler bu karmaşık hesapların halk için sadeleştirilmiş bir biçimiydi: hesap yerine ayın gününe bakmak yeterliydi.

Ay'ın 28 Konağı (Menâzil-i Kamer)

Konakların kökeni Arapların yıldız takvimine uzanır. Araplar her konağın işaret yıldızının sabah güneş doğmadan önce doğu ufkunda ilk kez görünmesini ve karşısındaki konağın batıda batmasını izler, buna nev derlerdi. Her 13 günde bir yeni bir konak doğar; 28 konak böylece 364 güne, yani neredeyse bir yıla yayılırdı. Yağmurlar, rüzgârlar ve sıcaklar bu doğuşlara bağlanırdı.

Benzer sistemler başka kültürlerde de vardır. Hindistan'da Ay'ın yolu 27 ya da 28 nakşatraya, Çin'de ise 28 xiu'ya bölünür. Bu sistemlerin birbirinden bağımsız mı doğduğu yoksa birbirini mi etkilediği tartışılır; ama hepsinin ortak noktası, Ay'ın yaklaşık 27–28 günlük dolanımının gökyüzünü doğal bir biçimde 27 ya da 28 parçaya bölmesidir.

Astroloji metinlerinin çoğunda konaklar, ilkbahar noktasından, yani 0° Koç'tan başlayarak her biri 12°51′ olan eşit dilimler olarak hesaplanır. Bu yazıda ve çarkta da bu yöntemi kullandık. Yalnız şunu hatırlamakta fayda var: yerkürenin ekseninin yavaş salınımı (presesyon) yüzünden yıldızlar yaklaşık iki bin yıldır bu dilimlere göre bir konak kadar ileri kaymıştır. Bu yüzden bugün gökyüzünde Şeratân yıldızları, kendi adını taşıyan dilimin değil, bir sonrakinin içinde görünür.

Aşağıdaki çarkta Ay'ın şu anda hangi konakta olduğunu görebilirsin. Bir konağa dokunarak adını, anlamını, işaret yıldızını ve Ay'ın o konağa bir sonraki girişini öğren.

28 Konak Tek Tek

Her konağın adı, işaret yıldızları ve gökyüzündeki yeri aşağıda. Başlıktaki derece, konağın burç kuşağında başladığı yeri gösterir. Doğduğun anda Ay'ın hangi konakta olduğunu hicri doğum günü aracımızla bulabilirsin.

Rûznâmeler Nasıl Çoğaldı?

Matbaanın yaygınlaşmasından önce rûznâmeler el yazmasıyla çoğaldı. Bir müstensih, yani kâtip, elindeki nüshayı kopyalar; o kopya başka birine ödünç verilir, oradan yeni kopyalar çıkardı. Rûznâmeler çoğu zaman tek başına bir kitap olarak değil, mecmualar içinde yer aldı. Mecmua, bir kişinin beğendiği şiirleri, duaları, tarifleri, ilaç reçetelerini ve faydalı bilgileri bir araya topladığı kişisel bir derlemeydi. Bir mecmuanın içinde bir gazel, bir kahve tarifi ve bir rûznâme yan yana bulunabilirdi.

Bu kopyalama süreci metinleri sürekli değiştirdi. Bir kâtip bir satırı atlar, bir başkası kendi bildiği bir hükmü ekler, bir üçüncüsü bir kelimeyi farklı okurdu. Bu yüzden iki rûznâme nüshası hiçbir zaman tam olarak aynı değildir. Nahs günlerin listesi bile nüshadan nüshaya küçük farklılıklar gösterebilir. İncelediğimiz nüshada 9. günün satırının boş kalması, bu sürecin bugüne ulaşan küçük bir izidir.

19. yüzyılda matbaa yaygınlaştıkça takvimler de basılı hâle geldi. Yıllık takvimler, cep takvimleri ve duvar takvimleri; namaz vakitlerini, ezânî ve alafranga saatleri, Ay'ın evrelerini, kandilleri ve halk takviminin önemli günlerini bir araya getirdi. Osmanlı'nın ilk resmî gazetesinin adının da Takvîm-i Vekâyi, yani “olayların takvimi” olması, takvim kelimesinin o dönemde ne kadar geniş bir anlam taşıdığını gösterir.

Bugün hâlâ evlerin mutfaklarında asılı duran yaprak takvimler, bu geleneğin en sevimli devamıdır. Her sabah koparılan yaprakta günün tarihi, hicri tarihi, namaz vakitleri, Kasım ya da Hızır'a kalan gün sayısı, bir atasözü ya da bir yemek önerisi yer alır. Rûznâmenin “her güne bir söz” geleneği, bu küçük yapraklarda yaşamaya devam ediyor.

Ay'ı ve Konaklarını Gökyüzünde İzlemek

Rûznâmelerin ve konakların yazıldığı dünyada gökyüzü, herkesin her gece baktığı bir kitaptı. Bugün şehir ışıkları bu kitabın sayfalarını soldurmuş olsa da Ay hâlâ en kolay okunan sayfadır. Ay'ı birkaç gece üst üste izlemek, bu yazıda anlatılan her şeyi kendi gözünle görmenin en güzel yoludur.

İlk bilinmesi gereken şey, Ay'ın her gün bir öncekinden ortalama 50 dakika kadar geç doğmasıdır. Yeni hilal akşam güneşin hemen ardından batı ufkunda görünür; ilk dördün gün batımında güney göğündedir; dolunay güneş batarken doğudan yükselir; son dördün ise gece yarısı doğar ve sabah göğünde kalır. Hicri ayın gününü bildiğinde, bu akşam Ay'ı nerede arayacağını da bilirsin.

İkinci güzel gözlem, Ay'ın yıldızlara göre hareketidir. Ay, gökyüzünde her saat kendi çapı kadar doğuya doğru kayar. Parlak bir yıldızın, örneğin Regulus'un ya da Aldebaran'ın yanında duran Ay'ı birkaç saat arayla izlersen, yıldızla arasındaki mesafenin değiştiğini fark edersin. Eski gökbilimcilerin Ay'ın yolunu konaklara bölmesi de bu gözle görülür hareketten doğmuştur. Ay bazen bir yıldızın tam önünden geçer ve onu bir süreliğine örter; Ülker kümesinin önünden geçişi, dürbünle izlenebilecek en güzel gök olaylarından biridir.

Hilal evrelerinde Ay'ın karanlık kısmına dikkatle bakarsan, onun tamamen kaybolmadığını, soluk kül rengi bir ışıkla seçilebildiğini görürsün. Bu ışık, Dünya'dan yansıyan güneş ışığının Ay'ı aydınlatmasıdır ve “Dünya ışığı” diye anılır. Bu olayın doğru açıklamasını ilk yapanlardan biri Leonardo da Vinci'dir. İlk dördün ve son dördün evrelerinde ise aydınlık ile karanlığın sınırında Ay'ın kraterleri ve dağları en belirgin hâliyle görünür; küçük bir dürbün bile bu manzarayı açmaya yeter.

• Takvime bak: Hicri ayın gününü öğren; Ay'ın evresini ve gökyüzündeki yerini tahmin et.
• Işıktan uzaklaş: Konakların sönük yıldızlarını görmek için şehir ışıklarından uzak, karanlık bir yer seç.
• Dürbünü unutma: Ülker, Arı Kovanı kümesi ve Ay'ın kraterleri basit bir dürbünle bile çok güzel görünür.
• Birkaç gece üst üste izle: Ay'ın her gece bir konak ilerlediğini kendi gözünle gör.

Rûznâme ile Doğum Haritası Astrolojisi Arasındaki Fark

Rûznâmeler astroloji geleneğiyle iç içe gelişmiştir ama doğum haritası astrolojisinden farklı çalışır. Bir doğum haritası, doğduğun anda Güneş'in, Ay'ın ve bütün gezegenlerin burçlardaki ve evlerdeki yerlerini, birbirleriyle yaptıkları açıları hesaplar. Bunun için doğum tarihine, saatine ve yerine dakikası dakikasına ihtiyaç vardır; ortaya çıkan harita yalnızca sana özgüdür.

Rûznâme ise tek bir bilgiye bakar: ayın kaçıncı günü olduğuna. Bu bilgi aslında Ay'ın Güneş'e göre konumunu, yani evresini anlatır. Ay'ın hangi burçta olduğu, gezegenlerin konumları ya da doğum saati rûznâmenin hesabına girmez. Bu yüzden rûznâme, aynı ayın aynı gününde doğan herkese aynı sözü söyleyen sade bir halk takvimidir; doğum haritası ise bireysel ve ayrıntılı bir okumadır.

İkisinin arasında ihtiyârât durur. İhtiyârât, bir işe başlamak için gökyüzünün en uygun hâlini arar; bunun için Ay'ın burcuna, konağına ve diğer gezegenlerle ilişkisine bakar. Saraydaki eşref saat hesapları bu türdendi. Rûznâme, ihtiyârâtın en sadeleştirilmiş biçimi olarak düşünülebilir. Doğduğun anda Ay'ın hangi burçta olduğunu ve bunun doğum haritandaki anlamını merak ediyorsan Ay burcu nedir? yazımıza göz atabilirsin.

Rûznâmeyi Bugün Nasıl Okumalı?

Rûznâmeler, bir zamanlar insanların gündelik kararlarına yön veren metinlerdi. Bugün onları aynı şekilde kullanmak zorunda değiliz; ama onları okumak bize başka değerli şeyler verir. Her şeyden önce, atalarımızın zamanla nasıl bir ilişki kurduğunu gösterir. Onlar için gün yalnızca saatlerden ibaret değildi; her günün bir hâli, bir hikâyesi, bir rengi vardı.

Rûznâmeler ayrıca dilimizin unutulmuş kelimelerini korur. “Zeyrek”, “sayru”, “tiz”, “yaraşık”, “hıredmend” gibi kelimeler, bu metinlerde yüzyıllardır bizi bekler. Bir rûznâme cümlesini okumak, bir anlamda büyük büyükannelerimizin konuştuğu Türkçeyi duymaktır.

Son olarak, rûznâmeler gökyüzüne bakmayı hatırlatır. Ay'ın hangi gününde olduğumuzu, bu akşam Ay'ın nasıl görüneceğini, hangi yıldızın yanından geçtiğini bilmek, şehir ışıklarının arasında kaybettiğimiz bir bağı yeniden kurar. Rûznâmenin sert sözlerini bir kehanet olarak değil, geçmişin bir sesi olarak okumak; güzel sözlerini ise bir dilek olarak kalbimizde taşımak, bu metinlere en çok yakışan okumadır.

• Tarihî bir belge olarak oku: Rûznâme, yazıldığı dönemin korkularını, umutlarını ve dünya görüşünü anlatır.
• Dilin tadını çıkar: Eski kelimelerin anlamlarını öğren; birçoğu bugün de kullandığımız deyimlerde yaşıyor.
• Gökyüzüne bak: Ay'ın gününü bildiğinde, bu akşam gökte ne göreceğini de bilirsin.
• Kararlarını kendin ver: Rûznâmeler bir rehber değil, bir hatıradır; hayatının kararları her zaman senindir.

Kendini Dene

Yazıda öğrendiklerini altı kısa soruyla test et. Her sorudan sonra kısa bir açıklama göreceksin.

Sık Sorulan Sorular

Astro Yuvam içerikleri öz-farkındalık ve rehberlik amaçlıdır. Rûznâme hükümleri tarihî metinlerin aktarımıdır; bir kehanet ya da öneri değildir.

Bugünün hicri tarihi tarayıcıdaki Ümmü'l-Kurâ takvimiyle; gezegen saatleri, gün doğumu ve batımı ile Ay'ın konumu astronomik hesaplarla tarayıcında hesaplanır. Konaklar 0° Koç'tan başlayan eşit dilimlerle gösterilir.